Privacy კლინიკებში

რამდენიმე ხნის წინ დამჭირდა ერთ-ერთ სამედიცინო დაწესებულებაში მისვლა. კლინიკაში ყოფნის მანძილზე დავაკვირდი, რომ იქაურობა მოფენილია სხვადასხვა ადამიანების პირადი ინფორმაციით.

პირველ რიგში, რაც თვალში (უფრო სწორედ, ყურში) მომხვდა იყო ის, რომ მისაღებში მდივანი ბლანკის შესავსებად კითხვებს უსვამს პაციენტს (რომლის პასუხები კი ყველას ესმის ვინც შორიახლოს დგას). უკეთესი იქნებოდა ეს ბლანკი პაციენტს თავად შეევსო.

გავიგე ისნის რაიონში, რომელიღაც კერძო სკოლის პედაგოგის ტელეფონის ნომერი, მისამართი, დაზღვევის პირობები და ოჯახის წევრების ზოგი ინფორმაცია.

მისაღებში, დესკზე დევს იმ დღეს სხდასხვა ექიმებთან ჩაწერილი პაციენტების სია მათი ტელეფონის ნომრებით. სავარაუდოდ ეს ემსახურება 2 მიზანს: პაციენტს მისცეს საშუალება გადაამოწმოს თავი, ზუსტად როდისაა ჩაწერილი ექიმთან და მდივანს მისცეს საშუალება პაციენტს დაურეკოს (თუ არ მოვიდა). პირველის გაკეთება შეიძლება სახელისა და გვარის პირველი ასოს მითითებით (თუ საერთოდ საჭიროა, რომ მაინც და მაინც ფურცელი იდოს დესკზე). რაც შეეხება დარეკვას, ცალკე უნდა ჰქონდეს ჩანიშნული მდივანს პაციენტების ნომრები.

სურათი გადავუღე ამ ფურცელს მდივნისა და ორიოდე ადამიანის თანდასწრებით.

ზემოთ ვახსენე ბლანკის შევსება. აღსანიშნავია, რომ ინფორმაციის  ნაწილი პაციენტის პირადი საქმის გარე გვერდზე ხვდება (რამდენიმე საქმე დესკზე უდევს მდივანს და ექიმსაც თავის კაბინეტში).

რამდენიმე პაციენტის სახელი, გვარი, პირადი ნომერი და ტელეფონი იყოს ყველასთვის თვალმისაწვდომ ადგილას.

დამაინტერესა სხვა კლინიკებში რა მდგომარეობაა. ორგან შევედი უმიზეზოდ. ორივეგან უკეთესი მდგომარეობა იყო, თუმცა ტელეფონის ნომრისა და პირადი ნომრების გაგება მაინც არ წარმოადგენდა პრობლემას, რადგანაც ამ ინფორმაციას დესკს ყველგან ეუბნებოდნენ მოქალაქეები.

ბლოკჩეინის უსაფრთხოება – ნაშრომები

ბლოკჩეინის უსაფრთხოებაზე ვეძებდი ნაშრომებს. რასაც მივაგენი, გამოვარჩევდი ორს: Security of Blockchain Technologies, რომელიც დაწერილია ციურიხის ETH-ში (სამაგისტრო ნაშრომი) და ENISA-ს კვლევას Distributed Ledger Technology & Cybersecurity.

Security of Blockchain Technologies-ში მიმოხილულია Proof of Work-ზე (PoW) დაფუძნებული ბლოკჩეინების (bitcoin, ethereum) უსაფრთხოება, შესაძლო შეტევების სცენარები და გაუმჯობესებები. ითვლება, რომ PoW ბლოკჩეინებში თაღლითობისთვის საჭიროა 50% გამოთვლითი რესურსის ქონა. რეალურად კი შეტევის წარმატებაზე გავლენის მოხდება შეუძლია ბლოკების დაგენერირების დროს, ბლოკების ზომას, ე.წ. ცარიელი ბლოკების პროპორციას (stale block rate; stale blocks არის ბლოკები, რომლებიც იქმნება ბლოკჩეინის წევრების მიერ, მაგრამ ვერასოდეს ხვდებიან მთავარ ჯაჭვში).

ნაშრომში განხილულია 2 შეტევა PoW ბლოკჩეინებზე: ორმაგი ხარჯვა (double spending; როდესაც თავდამსხმელი ცდილობს ერთი და იგივე ვირტუალური მონეტა ორჯერ დახარჯოს) და ხარბი მოპოვება (selfish mining; რომლის დროსაც თავდამსხმელი არა ფინანსური მოგებით, არამედ მთავარ ჯაჭვში რაც შეიძლება თავის მიერ გამოთვლილი ბლოკების მოხვედრით არის დაინტერესებული).

როგორც აღმოჩნდა, ბიტკოინი უფრო უსაფრთხო სისტემაა, ვიდრე ეთერეუმი (ეს უკანასკნელი იმითაა საინტერესო, რომ ბიტკოინისგან განსხვავებით აქვს ჭკვიანი კონტრაქტების (smart contracts) მხარდაჭერა). ეთერეუმის კრიტიკული სისუსტეა (CVSS ქულა 9.1) ის, რომ ბლოკჩეინის მონაწილე სინქრონიზაციას ახორციელებს მხოლოდ ერთ სხვა მონაწილესთან. თუ ეს სხვა მონაწილე არის თავდამსხმელი, მას (სხვადასხვა ტექნიკური მანიპულაციებით) შეუძლია გამოთიშოს მსხვერპლი “რეალური” მოვლენებისგან და გამოსათვლელად გაუგზავნოს ყალბი ბლოკები. ერთი მხრივ, შეტევის გავლენა შეიძლება იყოს როგორც Denial of Service, ისე ორმაგი ხარჯვა. იმდენად, რამდენადაც შეტევა მოითხოვს მცირე გამოთვლით რესურსებს და ეთერეუმის ბლოკჩეინში კი სულ რამდენიმე ათასი მონაწილეა, შეტევის (სულ მცირე Denial of Service) განხორციელება რეალურია.

ნაშრომში აგრეთვე განხილულია Stellar ბლოკჩეინი და მისი სისუსტე, რომელიც დაკავშირებულია კვორუმის მიღებასთან. დასკვნის მიხედვით, Stellar-ის ნოუდების ამჟამინდელი რაოდენობა (10) არ იძლევა ფინანსური სისტემისთვის საჭირო უსაფრთხოების დონეს.

რაც შეეხება, ENISA-ს კვლევას, ის უფრო ზოგადად ბლოკჩეინის ტექნოლოგიასთან დაკავშირებულ რისკებზეა. განხილულია ჭკვიან კონტრაქტებთან დაკავშირებული რისკები და შეტევები. ასევე მიმოხილულია ბლოკჩეინზე დაფუძნებულ სხვადასხვა პროექტებს (Ethereum, Ripple, Hyperledger, Sawtooth Lake/Intelledger, Corda).

ბლოკჩეინის უსაფრთხოებით დაინტერესების შემთხვევაში, გირჩევთ სწორედ ENISA-ს კვლევით დაიწყოთ.

როგორ უშლიან ამერიკული კომპანიები NSA-ს და FBI-ს ნერვებს

როდესაც ამერიკაში სამთავრობო უწყებები კანონიერად თუ უკანონოდ ითხოვენ თანამშრომლობას თუ გარკვეულ ინფორმაციას სხვადასხვა კომპანიებისგან, იქვე აყოლებენ, რომ ამ თანამშრომლობაზე საზოგადოებამ არაფერი უნდა იცოდეს.

უფრო კონკრეტულად, ამერიკულ კომპანიებს არ შეუძლია გაასაჯაროონ, რამდენი მოთხოვნა მიიღეს კონფიდენციალური ინფორმაციის გაცემაზე ან საერთოდ მიიღეს თუ არა მოთხოვნა.

თუმცა გამოსავალი მარტივი აღმოჩნდა და პირველად ის ერთ-ერთმა ბიბლიოთეკარმა გამოიყენა. 2004 წელს FBI-მ ამერიკის ბიბლიოთეკებს მოთხოვა მომხმარებლების მიერ მოთხოვნილი წიგნების შესახებ ინფორმაციის გაცემა და ამასთანავე აუკრძალა ამის შესახებ მომხმარებლები გაეფრთხილებინა. ერთ-ერთმა ბიბლიოთეკარმა, ჯესამინ ვესტმა კი ბიბლიოთეკაში გამოაკრა აბრა წარწერით “FBI აქ არ ყოფილა“. იურიდიული დოკუმენტი ბიბლიოთეკებს უკრძალავდა მომხმარებლებისთვის ეთქვათ, რომ FBI-მ მათგან ინფორმაცია მოითხოვა. თუმცა არაფერი კრძალავდა იმის აღნიშვნას, რომ FBI-ს ჯერ თანამშრომლობაზე არ მიუმართავს. შესაბამისად, თუ FBI მიადგებოდა ბიბლიოთეკას, ვესტი ჩამოხსნიდა აბრას და მიანიშნებდა მომხმარებლებს, რომ FBI-მ რაღაც ინფორმაცია გამოითხოვა 🙂

image_416ამ ხრიკს (რომელსაც Warrant Canary * ეწოდება) ტექნოლოგიური კომპანიები, ვისაც მრავალი მომხმარებლის მონაცემებზე მიუწვდება ხელი, წარმატებით იყენებენ. ისინი აქვეყნებენ თავიანთი საქმიანობის ყოველწლიურ ანგარიშს, სადაც აღნიშნავენ, რომ საგამოძიებო და სადაზვერვო უწყებებიდან თანამშრომლობის მოთხოვნა არ მისვლიათ. ანგარიშიდან ამ ფრაზის გაქრობა კი ჟურნალისტებისა და მათი მომხმარებლებისთვის მინიშნებაა.

ბოლო ასეთი შემთხვევა იყო Reddit, რომელსაც საკმაოდ ფართო გამოხმაურება მოჰყვა ინტერნეტში. ვარაუდობენ, რომ სამთავრობო სააგენტოები ასეთი შემთხვევების თავიდან აცილებას ეცდებიან და კანონში მეტი დაკონკრეტების ჩადებას მოითხოვენ, მაგრამ ჯერჯერობით ეს მარტივი ხრიკი მუშაობს.

* საინტერესოა სიტყვა Canary-ს (რაც კანარის ჩიტს ნიშნავს) გამოყენება ინფორმაციულ უსაფრთხოებაში სხვადასხვა კონტექსტში. ძველად მაღაროელებს მიწის ქვეშ კანარის ჩიტები ჩაჰყავდათ. ჰაერში ჟანგბადის რაოდენობის ცვლილებაზე ჩიტები სწრაფად რეაგირებდნენ და იღუპებოდნენ, მაღაროელები კი ხვდებოდნენ რომ რაღაც რიგზე ვერ იყო და მაშინვე ამოდიოდნენ მიწის ზედაპირზე. “კანარის ჩიტი” დამკვიდრდა რაიმე არასასურველი მოვლენის გამაფრთხილებლის მნიშვნელობით.

ჩემი ნაშრომები კიბერუსაფრთხოების ბიუროს საიტზე

რამდენიმე ხნის წინ თავდაცვის სამინისტროს კიბერუსაფრთხოების ბიუროს საიტზე აღმოვაჩინე, რომ ესტონეთში კიბერ უსაფრთხოების სამაგისტრო პროგრამის სტუდენტების ნაშრომები უდევთ.

იგივე პროგრამაზე სწავლისას, ჩემს მიერ დაწერილი ნაშრომები გავუგზავნე და ისინიც გამოაქვეყნეს.

მადლობა კიბერუსაფრთხოების ბიუროს!

Price of Internet Censorship

The paper was submitted for the course of Information Systems Mass Attack and Defence at Tallinn University of Technology. December, 2011

1. Introduction. The essence of censorship

Censorship possibly is as old as a political system itself. The evil side of politics (and the latter always has the former) dictates the suppression of opponents.

According to Merriam-Webster dictionary, censorship is to examine communication/expression or resource in order to suppress or delete content if it is objectionable [1].

Censorship is an endless “catch me if you can” game. Innovation brings the censorship victims one step ahead of censors and the internet also did. In “traditional”, pre-internet terms censorship can be an exclusion of content from newspaper or TV program. It mainly (but not necessarily) concerns the content, but not the source. As for internet censorship, oppressing the source is more common.

Censorship can be dictated by not only political but also by social or cultural norms. Internet censorship, which in technical terms is content filtering, can be employed by public institution (schools, libraries. . .), private enterprises, end users (so called, client-side filtering, for example, parental control). In some circumstances, it can be considered ethical and legalized (filtering porn).

Censorship can exist anywhere with varying degrees, but there is a correlation between political systems and censorship: the more democratic a political system is the less chance exists for any kind of censorship there.

2. More on internet censorship

Internet censorship roughly includes the following activities: blocking web resources, suppressing freedom of expression online, monitoring online activities of users, suppress access to internet or not allowing internet connection at all.

Censorship has its side effects on whole society. One of them is self-censorship. Authoritarian governments can arrest one dissident to serve a showcase. In China, a lot of people avoid posting controversial comments or doing any politically objectionable activities online. They are just afraid. In some situations, self-censorship works better than actual censorship techniques.

Internet censorship geographic distribution (Fig.1 [2]) roughly coincides map of authoritarian/democratic regimes (Fig.2 [3]). China is the most prominent online censor in the world, but not the worst censorship case. North Korea does not have internet connection at all (only some high ranking officials have access to the internet) and the population can access only countrywide intranet which is totally controlled by the government. At the same time, computers are available only in educational institutions.

Another heavy case of internet censorship is Iran, which is suppressing any objectionable political activities online. Arrests are common. Iran is also planning to build an intranet like North Korea to further their efforts of political suppression.

Figure 1. Internet Censorship Ranking 2009. Source: Reporters Without Borders

But China is the most technically sophisticated censor of the world. The Great China Firewall (official name Golden Shield Project) along with various other software/hardware filtering schemes is built by Chinese government. On the other hand there are a lot of tools and workarounds to avoid the filtering. But arrests of bloggers, permanent monitoring and atmosphere of fear tears down the call for freedom in most of the Chinese users.

Internet censorship is well-known for democratic states too. But reasons are rather ethical or provoked by national security than political. In the USA, internet is not censored in its common understanding. But traffic can be monitored (automatically by machines/computers) for suspicious activities or security agencies can have broader than usual powers.

Figure 2. Democracy Index 2010. Source: Economic Intelligence Unit

3. Types of internet filtering

There are several technical implementations of online censorship. They vary in terms of sophistication (including number and quality of personnel needed), supposed results (depends what should be censored) and of course, costs.

The differences between internet filtering mechanisms stipulate where actually internet filtering is taking place – at users’ computers, at ISP level or at the international internet gateway of the country.

So called in-line filtering (HTTP proxies [4], TCP/IP header/content filtering [5], various hybrid approaches [6]) can be placed anywhere between the user and web resources. In this case, ISP takes main operational responsibility for filtering. To be more reliable, filtering should happen on so called choke point – location where all communications (which are supposed to be filtered) should go through.

If filtering mechanisms will be positioned on international internet gateway, then ISPs have fewer responsibilities. Special government agency can take care of censorship. DNS tampering [7] filtering method is usually placed on gateway. განვაგრძოთ კითხვა “Price of Internet Censorship”

კანონპროექტი ინფორმაციული უსაფრთხოების შესახებ

თებერვალში პარლამენტში შევიდა კანონპროექტი ინფორმაციული უსაფრთხოების შესახებ (რეგისტრაციის #07–3/550; 03.02.2012). თუ უახლოეს მომავალში პარლამენტმა კანონპროექტი მიიღო, ის ძალაში ივნისში შევა.

კანონი საქართველოს ინფორმაციული უსაფრთხოების გარემოში რადიკალური ცვლილებების საფუძველი იქნება. მისი მთავარი თემა ე.წ. კრიტიკული ინფორმაციული ინფრასტრუქტურა და მისი დაცვაა.

კრიტიკულ ინფრასტრუქტურას კანონპროექტის მე–2 მუხლი განსაზღვრავს როგორც:

იურიდიული პირების, სახელმწიფო ორგანოებისა და საქმიანობის სფეროების ერთობლიობა, რომელთა ინფორმაციული სისტემების უწყვეტი ფუნქციონირება მნიშვნელოვანია ქვეყნის თავდაცვის ან/და ეკონომიკური უსაფრთხოებისათვის, სახელმწიფო ხელისუფლების ან/და საზოგადოების ნორმალური ფუნქციონირებისათვის.

კრიტიკული ინფრასტრუქტურის კონკრეტული სია კანონის მიღებიდან 6 თვეში უნდა დადგინდეს. მას, სავარაუდოდ, ეროვნული უსაფრთხოების საბჭო ჩამოაყალიბებს და საქართველოს პრეზიდენტი დაამტკიცებს.

კრიტიკული ინფრასტრუქტურის სისტემების განსაზღვრა აუცილებელია ქვეყნის კიბერ შესაძლებლობების ეფექტურად გამოყენებისთვის. სიაში სავარაუდოდ შევლენ ბანკები, ინტერნეტ სერვის პროვაიდერები, საკომუნიკაციო კომპანიები, სამთავრობო სააგენტოების ინფორმაციული სისტემები, ქვეყნის ელექტროენერგიითა და წყლით მომარაგებაზე პასუხისმგებელი სისტემები. . . კრიტიკული ინფრასტრუქტურის სიაში (სავარაუდოდ) არ შევლენ სამხედრო ინფორმაციული სისტემები:

1. კრიტიკულ ინფრასტრუქტურაში, პირველ რიგში, სამოქალაქო ობიექტები მოიაზრებიან.

2. სამხედრო უწყებები თავად უნდა იყვნენ პასუხისმგებელნი თავიანთ ინფორმაციულ სისტემებზე.

ინფორმაციული უსაფრთხოების მხრივ, სამოქალაქო და სამხედრო სფეროები გაყოფილი უნდა იყოს. კომპეტენციათა აღრევამ, შესაძლოა, სამართლებრივი პრობლემები გამოიწვიოს. თუ სამოქალაქო ობიექტებზე კიბერ თავდასხმა ხორციელდება და მათ სამხედრო უწყება პასუხობს, ეს, შესაძლოა, სამხედრო აგრესიად ჩაითვალოს – კიბერ უსაფრთხოების მხრივ საერთაშორისო სამართლის აქტების სიმწირე მრავალფეროვანი ინტერპრეტაციის საშუალება იძლევა. თეორიული სამართლებრივი პრობლემების წარმოშობა სამოქალაქო და სამხედრო კიბერ სფეროების გამიჯვნის ერთადერთი მიზეზი არ არის. ინფორმაციული უსაფრთხოების მენეჯმენტისა და კონკრეტულ საფრთხეებზე პასუხისთვისაც დომენების გაყოფა უფრო ეფექტურია.

კრიტიკული ინფრასტრუქტურის სია დადგინდება (უნდა დადგინდეს) საქართველოს კიბერ შესაძლებლობების გათვალისწინებით. კრიტიკული ინფრასტრუქტურის საყოველთაოდ მიღებული სია არ არსებობს – ყველა ქვეყანას ის ობიექტები შეჰყავს, რომელთა დაცვის უნარიც რეალურად გააჩნია (და რომლებიც რეალურად კრიტიკულად მნიშვნელოვანნი არიან ქვეყნისთვის).

გარდა ამისა, კანონპროექტი ითვალისწინებს კრიტიკული ინფრასტრუქტურის ობიექტების მიერ გარკვეული სავალდებულო ღონისძიებების გატარებას. კანონში გათვალისწინებული რამდენიმე პუნქტი ქართული ბიზნეს გარემოსათვის სრულიად ახალი იქნება:

1. ობიექტები ვალდებული იქნებიან ინფორმაციული უსაფრთხოების პოლიტიკა შეიმუშავონ.

2. ობიექტებს უნდა ჰყავდეთ ინფორმაციული უსაფრთხოების ოფიცერი.

3. ობიექტებს უნდა ჰყავდეთ ჯგუფი, რომელიც ამ ობიექტის ინფორმაციური უსაფრთხოების უზრუნველყოფით იქნება დაკავებული.

4. კანონი ობიექტებს ავალდებულებს ინფორმაციული სისტემების აუდიტსა და დატესტვას (penetration testing – შეღწევადობის დატესტვა ანუ სისტემის მდგრადობისა და დაცულობის შემოწმება). აუდიტისა და ტესტინგის სტანდარტებს იუსტიციის სამინისტროს მონაცემთა გაცვლის სააგენტო დაადგენს.

5. კანონი აგრეთვე განსაზღვრავს კრიტიკური ინფრასტრუქტურის ობიექტებისათვის მონაცემთა/ინფორმაციის კლასიფიკაციის 4 დონეს: კონფიდენციალური (Confidential), შეზღუდული (Restricted), არაკლასიფიცირებული (Declassified), ღია (Public).

ინფორმაციის კლასიფიკაციის ერთიანი სისტემა გაამარტივებს ინფორმაციის მენეჯმენტსა და მისი უსაფრთხოების უზრუნველყოფას. მეორეს მხრივ, რადგანაც კრიტიკული ინფრასტრუქტურის სიაში სხვადასხვა სფეროს ობიექტები შევლენ, შესაძლოა, 4–დონიანი კლასიფიკაცია მათ საქმიანობას არ შეესაბამებოდეს. თუმცა ამის შანსი არცთუ მაღალია, რადგანაც კლასიფიკაციის ეს ფორმატი ინფორმაცის ეფექტურად დახარისხების საშუალებას იძლევა (უხეშად რომ ვთქვათ, 4 დონე არც ცოტაა და არც ზედმეტი; გარდა ამისა, არ არის აუცილებელი კომპანიამ კლასიფიკაციის ოთხივე დონე გამოიყენოს – შესაძლოა, მას საერთოდ არ ჰქონდეს ღია ან კონფიდენციალური ინფორმაცია).

სამოქალაქო ინფრასტრუქტურის დაცვის სფეროში მთავარ პასუხისმგებლობას იუსტიციის სამინისტროს მონაცემთა გაცვლის სააგენტო აიღებს. იგი დაადგენს აუდიტისა და ტესტინგის სტანდარტებს. ამჟამად საქართველოს ბაზარზე ინფორმაციული სისტემების აუდიტს მხოლოდ DPA სთავაზობს, პენეტრაციის ტესტინგის კომპანია კი არ არსებობს. შესაძლოა, ორივე მიმართულებით საქართველოს ბაზარზე უცხოური კომპანიები შემოვიდნენ ან მონაცემთა გაცვლის სააგენტომ შეითავსოს ეს ფუნქციები.

კანონპროექტი აგრეთვე განსაზღვრავს კომპიუტერულ ინციდენტებზე სწრაფი რეაგირების (CERT – Computer Emergency Response Team) ჯგუფის უფლება–მოვალეობებს. CERT კომპიუტერული ინციდენტების/საქართველოზე კიბერ შეტევების დროს, ტექნიკური თვალსაზრისით, თავდაცვის წინა ხაზი გახდება. თუმცა CERT–ის ფუნქციები მხოლოდ კრიტიკული ინფრასტრუქტურით არ უნდა შემოიფარგლოს. CERT.gov.ge–ს კომპეტენციას, მუშაობის პროცედურებს, რეაგირების მექანიზმებსა და საქმიანობის სხვა წესებს მონაცემთა გაცვლის სააგენტო შესაბამისი ნორმატიული აქტით დაადგენს.

კრიტიკული ინფრასტრუქტურის დაცვისათვის (CIIP/CIP – Critical Information Infrastructure Protection) ორი ძირითადი მიდგომა არსებობს:

1. CIP განსაზღვრულია კანონით, მთავრობას მხოლოდ დაცვის უზრუნველყოფის მონიტორინგის ფუნქციები აკისრია, დაცვაზე პასუხისმგებლობის უდიდეს ნაწილს იღებენ თავად ობიექტები – ასეთი მიდგომა აპრობირებულია ქვეყნებში, სადაც IT სფერო კარგად არის განვითარებული, სადაც კრიტიკური ინფრასტრუქტურის ობიექტებს შეუძლიათ თავად უზრუნველყონ თავიანთი სისტემების დაცვა (რასაც, სავარაუდოდ, კანონის მიღებამდე ობიექტები ისედაც აკეთებდნენ).

2. კრიტიკული ინფრასტრუქტურის დაცვაზე პასუხისმგებლობის ნაწილი გაყოფილია თავად ობიექტსა და სახელმწიფოს შორის. ამ შემთხვევაში სახელმწიფო არიან CIP ინიციატორი, მიმართულების განმსაზღვრელი და მთავარი მოქმედი პირი. საქართველოში სახელმწიფოს მიერ პასუხისმგებლობის აღება IT სექტორის სისუსტიდან გამომდინარე ბუნებრივია.

კანონპროექტის გამოქვეყნებისთანაზე ქართულ მედიაში გაჩნდა ეჭვები, რომ კანონპროექტს მთავრობა ინტერნეტ კონტროლისთვის გამოიყენებს.

პირველ რიგში, უნდა აღინიშნოს, რომ კანონი ვრცელდება მხოლოდ კრიტიკული ინფრასტრუქტურის ობიექტებზე, რაც მე–3 მუხლის პირველ ქვეპუნქტშია განსაზღვრული.

კანონპროექტის მე–8 მუხლის მე–4 ქვეპუნტის მიხედვით, ობიექტზე კიბერ შეტევის შემთხვევაში, CERT.gov.ge–ს ექნება უფლება ობიექტისგან მოითხოვოს ინფორმაცია (თუნდაც კონფიდენციალური) ან წვდომა ინფორმაციულ აქტივზე თუ ეს შეტევის/საფრთხის აღმოფხვრისთვის იქნება საჭირო. კანონში კონკრეტულად არის განსაზღვრული, რომ ასეთი ინფორმაცია ან წვდომა უნდა შეესაბამებოდეს ინციდენტზე რეაგირების საჭიროებებს და შეთანხმებული იქნება ობიექტის ინფორმაციული უსაფრთხოების ობიექტთან (მეორეს მხრივ, თუ კრიტიკული ინფრასტრუქტურის ობიექტი თავად შეძლებს კიბერ ინციდენტთან გამკლავებას, CERT.gov.ge–ს ჩარევის საფუძველი არ ექნება). კანონპროექტის მე–8 მუხლის მე–4 პუნქტი:

სწრაფი რეაგირების ჯგუფს უფლება აქვს, მოითხოვოს წვდომა  კრიტიკული ინფრასტრუქტურის სუბიექტის ინფორმაციულ აქტივზე, ინფორმაციულ სისტემაზე ან/და ინფორმაციულ ინფრასტრუქტურაში შემავალ საგანზე, თუ ამგვარი წვდომა აუცილებელია მიმდინარე ან მომხდარი კომპიუტერული ინციდენტზე სათანადო რეაგირებისათვის. კრიტიკული ინფრასტრუქტურის სუბიექტის ინფორმაციული უსაფრთხოების ოფიცერი, მოთხოვნის გონივრულ ვადაში განხილვის შედეგად, სწრაფი რეაგირების ჯგუფს დაუყოვნებლივ აცნობებს შესაბამისი წვდომის შესაძლებლობის თუ შეუძლებლობის შესახებ.

ამ პუნქტში გაურკვევლობას იწვევს ბოლო წინადადება. გაუგებარია შეუძლებლობაში იგულისხმება შეუძლებლობა სხვადასხვა ტექნიკური მიზეზების გამო თუ შეუძლებლობა (ობიექტის მხრიდან) სურვილის არქონის გამო.

გარდა ამისა, როგორც კანონიდან, ისე მისი განმარტებითი ბარათიდან ჩანს, რომ მონაცემთა გაცვლის სააგენტოს ინფორმაციული უსაფრთხოების საკითხებში უფლებამოსილება მხოლოდ საჯარო სექტორსა და კრიტიკური ინფორმაციული ინფრასტრუქტურის ობიექტებზე ვრცელდება. ინფორმაციული უსაფრთხოების კანონის ფარგლებში ინტერნეტ–ცენზურის  ან სახელმწიფო პოლიტიკური კონტროლის რაიმე მექანიზმის განხორციელება პრაქტიკულად გამორიცხულია.

დაისვა კითხვები, თუ რაში სჭირდებათ კერძო ობიექტებს (მაგალითად, ბანკებს) ინფორმაციული უსაფრთხოების უზრუნველყოფაში სახელმწიფოს დახმარება, თუ ამას თავადაც ახორციელებენ. პირველ რიგში, საქართველოს IT სფეროში შესაბამისი კვლევების არარსებობის გამო, რთული სათქმელია კერძო თუ საჯარო ობიექტები თავიანთ ინფორმაციულ უსაფრთხოებას რა დონეზე უზრუნველყოფენ. 2007 წელს ესტონეთზე კიბერ შეტევები განხორციელდა. ესტონურ ბანკებს (მაგალითად, შვედურ ბანკ Swedbank–ის ესტონურ განშტოებას) თავდასხმის მოგერიება გაუჭირდათ.  მათი საქმიანობის (ინტერნეტ ბანკინგის სერვისი, ბანკომატების მომსახურება და სხვ.) შეფერხება დღეზე მეტხანს გაგრძელდა მაშინ, როდესაც მათი ინფორმაციული უსაფრთხოება საქართველოში ამჟამად არსებულზე მაღალ დონეზე იდგა (საქართველოს ინფორმაციული უსაფრთხოების კანონპროექტის გათვალისწინებული ღონისძიებები უკვე წლების მანძილზე ხორციელდებოდა).

საბოლოო ჯამში, კანონი, თუ მიღებულ იქნა, ქვეყნის ინფორმაციული უსაფრთხოების გაძლიერებისთვის წინგადადგმული ნაბიჯი იქნება. სამართლებრივი საფუძვლის ჩაყრას, ტექნიკური შესაძლებლობების (როგორც მონაცემთა გაცვლის სააგენტოსა და CERT.gov.ge–ს მხრიდან, ისე კერძო სექტორში) განვითარება უნდა მოჰყვეს. კრიტიკური ინფორმაციული ინფრასტრუქტურის დაცვის განვითარება იქნება წინაპირობა, ქვეყანამ თავიდან აიცილოს ისეთი ტოტალური ჩავარდნა, როგორიც 2008 წლის აგვისტოში მოხდა საქართველოზე კიბერ შეტევების დროს. გარდა ამისა, კანონპროექტში განსაზღვრული სხვა პუნქტები IT კერძო სექტორის განვითარების წამხალისებელიც უნდა გამოდგეს.

მხოლოდ ეს კანონი საკმარისი არ იქნება კრიტიკული ინფორმაციული ინფრასტრუქტურის განსაზღვრის და მათ მიერ შესაბამისი ღონისძიებების განხორციელების გარეშე. კანონპროექტი ზოგადად აღწერს შესაბამისი უწყებების უფლება–მოვალეობებს – მომავალში მეტი კონკრეტიკა გახდება საჭირო (რაც გათვალისწინებულია კიდეც კანონში სხვადასხვა უწყებების მიერ დამატებითი საკანონმდებლო აქტების მიღების საშუალებით). საქართველოს მალე კიბერ უსაფრთხოების კონცეფციაც უნდა ჰქონდეს. საქართველო ამ დოკუმენტებში სხვა ქვეყნების გამოცდილებას ეყრდნობა. თუმცა ისინი მხოლოდ ზოგადი პრინციპებსა და მიმართულებებს განსაზღვრავენ  და რაიმე გაუგონარი მათში არ ჩაიწერება.

ონლაინ თავისუფლება საქართველოში 2011

2011 წლის აპრილში საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House-მა გამოაქვეყნა მსოფლიოში ონალინ–თავისუფლების ინდექსი. ზოგადად მოხსენების, მისი მთავარი დასკვნებისა და კრიტერიუმების შესახებ წინა პოსტი შეგიძლიათ ნახოთ. ახლა კი საქართველოს რაპორტზე იქნება საუბარი.

2009 წელთან შედარებით (43 ქულა) საქართველომ 8 პუნქტით გააუმჯობესა საკუთარი ინდექსი, თუმცა მიუხედავად ამისა ისევ ნახევრად–თავისუფალი ქვეყნების რიგებში მოხვდა 35 ქულით. ქულები შემდეგნაირად გადანაწილდა: წვდომის სიადვილე – 12; კონტენტის შეზღუდვა – 10; უფლებების დარღვევა – 13. (რაც ნაკლებია ქულა, მით მეტია თავისუფლება).

საქართველოში ინტერნეტთან პირდაპირი წვდომა მოსახლეობის 30 პროცენტს, ანუ 1.3 მილიონ ადამიანს აქვს. Web 2.0 აპლიკაციები (რომლებიც ინფორმაციის არა მარტო მოხმარების, არამედ გენერირების საშუალებასაც იძლებიან. ასეთებად შეიძლება ჩაითვალოს მაგალითად, ბლოგძრავი WordPress ან სოციალური ქსელები) დაბლოკილი არ არის, დაფიქსირებული არ არის ონლაინ მედიაზე თანმიმდვრული პოლიტიკური ცენზურა, თუმცა არის ბლოგერების/ონლაინ აქტივისტების დაკავების ფაქტები. ონლაინ–მედიის თავისუფლების დონე შეფასებულია, როგორც ნაწილობრივ თავისუფალი.

მოხსენებაში აღნიშნულია სამთავრობო სააგენტოების მიერ ონლაინ აპლიკაციების დანერგვა და გარკვეული პროცედურების ინტერნეტ–სივრცეში გადატანა. აღნიშნულია, სოციალურ ქსელ Facebook–ის მომხმარებლების რაოდენობის სწრაფი ზრდა. ეს სოციალური ქსელი საზოგადოებრივ დისკუსიებში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს. მიუხედავად იმისა, რომ მთლიანად მედიაში გაიზარდა ონლაინ–მედიის წილი და ჟურნალისტებიც უფრო აქტიურად იყენებენ სოციალურ ქსელებსა და ისეთ საიტებს, როგორიცაა YouTube, ტრადიციულ მედიაში დასაქმებული ჟურნალისტების დიდ ნაწილს არ აქვს საკამრისი გამოცდილება ონლაინ–აპლიკაციებთან სამუშაოდ.

წვდომის სიადვილე

საქართველოში იზრდება ინტერნეტისა და მობილური ტელეფონის მომხმარებელთა რიცხვი, თუმცა ხარისხის გათვალისწინებით მომსახურება ძვირია, ინფრასტრუქტურა კი – არაადეკვატური. 1.3 მილიონი ინტერნეტ მომხმარებლიდან 150,000–ს აქვს მაღალი სიჩქარის ინტერნეტი (broadband). ინტერნეტის საშუალო გადასახადი თვეში 25 ამერიკული დოლარია, 1 მეგაბიტი/წამში ბროუდბენდ კავშირის მინიმალური ღირებულება კი თვეში 10 დოლარს უტოლდება.

2004 წლის 840,000 შედარებით 2009 წლისთვის ქვეყანაში 2.8 მილიონი მობილური ტელეფონის ნომერი იყო დარეგისტრირებული. მიუხედავად შესაბამისი ტექნოლოგიების დანერგვისა, მობილური ტელეფონით ინტერნეტს ძალიან ცოტა მომხარებელი იყენებს მაღალი ფასების გამო.

ქართველი ინტერნეტ მომხმარებლების 55% ინტერნეტში სახლიდან შედის, 21% – მეგობრის კომპიუტერიდან, 9% – სამსახურიდან, 6% – მობილური ტელეფონებიდან, 6% – ინტერნეტ–კაფეებიდან. რაპორტში აღნიშნულია, რომ მრავალ კაფეს, რესტორანს, სასტუმროსა და კინოს აქვს უსადენო ინტერნეტ–მომსახურება. თუმცა ეს ეხება პირველ რიგში თბილისს, უფრო კონკრეტულად კი მის ცენტრს.

საქართველოში 19 ინტერნეტ–პროვაიდერია. ბაზარზე ლიდერია სილქნეტი 40 პროცენტით, მას მოჰყვება კაუკასუს ონლაინი დაახლოებით 38 პროცენტიანი საბაზრო წილით. 19 პროვაიდერიდან 3 მობილური ოპერატორიცაა.

ქვეყანაში ხშირია ინტერნეტ–კავშირის წყდომა. სხვებზე მეტად, ტექნიკური გაუმართაობის შემთხვევები კაუკასუს ონლაინთან არის დაკავშირებული. რაპორტში აღნიშნულია, რომ ტექნიკური გაუმართაობის შემთხვევების დროს, ინტერნეტ–პროვაიდერებს მომხმარებლებისთვის არ აქვთ პასუხი და ხანდახან არც თვითონ იციან, როგორ მოაგვარონ პრობლემა. ადგილობრივი ექსპერტები (რომელი ადგილობრივი ექსპერტები? – ავტორის შენიშვნა) ტექნიკურ შეფერხებებს შავი ზღვის ფსკერზე გადებულ კაბელს უკავშირებენ.

საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისია მთავარი სამთავრობო რეგულაციური სააგენტოა. ფრიდომ ჰაუსის აზრით, არ არსებობს კომისიის ობიექტურობაში დაეჭვების საფუძველი. თუმცა კომისია ონლაინ სივრცის, ტრადიციული მედიისა და ტელეკომუნიკაციების საკიტხების რეგულაციისთვის ერთსა და იმავე პროცედურებს იყენებს.

კონტენტის შეზღუდვა

სამთავრობო ცენზურა ონლაინ თავისუფლებისთვის მთავარი დაბრკოლება არ არის. ინტერნეტის ქართველ მომხარებლებს საშუალება აქვთ ინტერნეტში გააკეთონ პრაქტკულად ყველაფერი, რაც მოესურვებათ. პირატული კონტენტის ვებ–გვერდების მოხმარება შემცირდა სოციალური ქსელების, ვიდეო–გაზიარების, ახალი ამბებისა და ბლოგების გაპოპულარულების ფონზე. ზოგიერთი კერძო კომპანია თუ სამთავრობო სააგენტო, სამუშაო პროცესის გაუმჯობესების მიზნით შესაძლოა ბლოკავდეს წვდომას სხვადასხვა საიტებთან. ორივე, საჯარო და კერძ სექტორები ფართოდ იყენებენ სოციალურ ქსელებს პერსონალის მოძიებისა და საზოგადოებასთან ურთიერთობის მიზნით.

საქართველოში არ არსებობს კანონი, რომელიც ზღუდავს ონლაინ კონტენტს, მაგალითად პორნოგრაფიას ან ძალადობრივ მასალებს. საქართველოს კანონი მოზარდების არასასურველი გავლენისგან დაცვის შესახებ არ ეხება ონლაინ სივრცეს. საბოლოო ჯამში, ბუნდოვანი კანონმდელობა შესაძლოა მომავალში ცენზურისთვის იქნას გამოყენებული.

2010 წლის აპრილში ფეისბუქზე გაიხსნა ჯგუფი “ნანუკას შოუს” წინააღმდეგ. მისი ადმინისტრატორის განცხადებით უცნობმა სახელმწიფო მოხელეებმა ის აიძულეს გაეუქმებინა ჯგუფი.

შესაბამისი ტექნოლოგიური განათლების არქონა არის ონლაინ ბიზნესის განვითარების შეფერხების ერთ–ერთი წინაპირობა. მძიმედ ვითარდება ონლაინ რეკლამების ბაზარი. მედია საშუალებების ზოგიერთი მფლობელის ცნობით, სხვადასხვა კომპანიები თავს არიდებენ ისეთ საიტებზე რეკლამის განთავსებას, რომელთაც მთავრობისადმი კრიტიკული პოზიცია უკავიათ.

ქართულ კიბერსივრცეშ არსებობს დაახლოებით 100 ბლოგერი, რომლებიც მეტ–ნაკლებად აქტიურობენ. ბლოგოსფერო სუსტია. მიუხედავად წინააღმდეგობების არარსებობისა, ინტერნეტ სივრცეში სუსტად არიან წარმოდგენილი ეთნიკური უმცირესობები და სხვა ჯგუფები, მაგალითად იძულებით გადაადგილებული პირები სამხრეთ ოსეთიდან. მიუხედავად იმისა, რომ ქართველების დიდი ნაწილი ინტერნეტს გართობისთვის იყენებს (ხაზგასმა ავტორისაა), ონლაინ სივრცეში შეინიშნევა საზოგადოებრივი საკითხების განხილვის გააქტიურება. შინაგან საქმეთა სამინისტროს ერთი თანამშრომელი თანამდებობიდან გაათავისუფლეს მას შემდეგ, რაც ფეისბუქზე მასში ამოიცნეს პირი, რომელმაც ანტი–სამთავრობო აქციებში მონაწილე ქალს ფიზიკური შეურაცხყოფა მიაყენა.

მომხმარებელთა უფლებების დარღვევა

საქართველოს კონსტიტუცია და სხვადასხვა კანონები უზრუნველყოფენ ონლაინ–სივრცეში სიტყვისა და გამოხატვისა თავისუფლებას. უფლებები და თავისუფლებები შეიძლება შეიზღუდოს სასამართლოს გადაწყვეტილებით. ონლაინ–ქმედება შეიძლება დასჯადი გახდეს, უმეტესაც ცილისწამების (რაპორტში მითითებულია სიტყვა defamation – ავტორის შენიშვნა) გამოვლენის შემთხვევაში.

2009 წლის ნოემბერში პოლიციამ დააკავა ორი ახალგაზრდა, რომლებმაც იუტუბზე საქართველოს პატრიარქის შეურაცხმყოფელი ვიდეო გამოაქვეყნეს. ეს არის ერთადერთი შემთხვევა, როდესაც პოლიციამ იმოქმედა ონლაინ სივრცეში (ფეისბუქსა და forum.ge–ზე) საკამათო კონტენტის შესახებ გაჩაღებული დისკუსიის საპასუხოდ. ფორმალური გამოძიების არჩატარების მიუხედავად, პოლიციამ ორი მოზარდი დააკავა, გათავისუფლებამდე კი მათ აიძულა ვიდეოს წაშლა საიტიდან. პოლიციამ მოახდინა ახალგაზრდების კუთვნილი კომპიუტერული ტექნიკის კონფისკაცია, თუმცა ისინი არ დაუბრუნებია და არც ამის სამართლებრივი საფუძვლები აუხსნია.

საქართველოს კანონმდელობა პოლიციასა და უსაფრთხოების სამსახურებს ანიჭებს მნიშვნელოვან თავისუფლებებს ონლაინ მეთვალყურეობის საწარმოებლად. ძალოვან სტრუქტურებს სასამართლოს ნებართვის გარეშეც შეუძლიათ ონლაინ ზედამხედველობის დაწყება, თუმცა სასამართლოს ნებართვა დაწყებიდან 24 საათში უნდა მოიპოვონ. მართალია არსებობს გარკვეული ფორმალური პროცედურები, მაგრამ რეალურად საკმარისია მომხმარებლის ეჭვმიტანილად ან კრიმინალური კავშირების მქონედ მიჩნევა. 2010 წლის სექტემბერში განახლდა კანონი ოპერატიულ–საგამომძიებლო სამუშაოების შესახებ, რომელიც ითვალისწინებს, რომ ძალოვან სტრუქტურებს სასამართლოს ნებართვის ან გადაუდებელი აუცილებლობის შემთხვევაში შეუძლიათ ვებ–საიტებს, მეილ სერვერებს, ინტერნეტ პროვაიდერებს და სხვა შესაბამის კომპანიებს მოთხოვონ მომხმარებლების პირადი ინფორმაციისა და საუბრის ჩანაწერების გაზიარება. ჯერჯერობით არ არსებობს საკმარისი ფაქტობრივი მასალა იმის აღსაწერად, თუ როგორ მოქმედებს კანონი.

ინტერნეტ პროვაიდერები ვალდებული არიან, შესაბამისი სამთავრობო სააგენტოების მოთხოვნის შემთხვევაში, წარმოადგინონ მომხმარებლების სტატისტიკური მონაცემები – სხვადასხვა საიტებზე ვიზიტისა და ტრაფიკის ჩათვლით. ეს წესები ვრცელდება მობილურ ოპერატორებზეც. შეიძლება ითქვას, ინტერნეტ–კაფეები გამონაკლისს წარმოადგენენ, რამდენადაც ისინი არ ინიშნავენ მომხმარებლების საიდენტიფიკაციო ინფორმაციას.

კიბერ–შეტევები არც თუ ისე ხშირია, თუმცა წარმოადგენს დავის საგანს საქართველოსა და რუსეთს შორის. 2008 წლის ომის დროს საქართველოს სამთავრბო სააგენტოების საიტზე განხორციელდა კიბერშეტევები. 2009 წლის აგვისტოში ქართველი ბლოგერი Cyxymu გახდა კიბერ–შეტევების მსხვერპლი, რომელმაც LiveJournal–ის გარდა  ფეისბუქისა და Twitter–ის მუშაობაც შეაფერხა. თავად ბლოგერმა, რომელიც აკრიტიკებდა რუსეთის ქმედებებს სამხრეთ ოსეთში, შეტევებში კრემლი დაადანაშაულა.

ონლაინ თავისუფლება მსოფლიოში 2011

არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House–მა გამოაქვეყნა ახალი კვლევა მსოფლიოში ინტერნეტ თავისუფლების შესახებ. კვლევა ეყრდნობა 2010 წლის მონაცემებს და როგორც სათაურიდან მიხვდით, აანალიზებს მსოფლიოში ინტერნეტისა და ციფრული მედიის თავისუფლებას.

37 ქვეყნის ციფრული სივრცის გაანალიზების შემდეგ, Freedom House მივიდა დასკვნამდე, რომ კიბერსივრცეში თავისუფლება მცირდება. ინტერნეტი, რომელიც ათწლეულების მანძილზე თავისუფლებისა და რეალობისგან მოწყვეტის საშუალებად ითვლებოდა, კონტროლს ექვემდებარება. 2010 წელს ონლაინ–თავისუფლებისთვის მთავარი საფრთხეები კიბერშეტევები, პოლიტიკური ცენზურა და მთავრობის მიერ როგორც ხისტი (hardware), რბილი (software/content) ინფრასტრუქტურის კონტროლის მცდელობა იყო.

რაპორტის მიხედვით შეიძლება დავასკვნათ, რომ დემოკრატიულ ქვეყნებში მნიშვნელოვანი ცვლილებები არ მომხდარა. ზოგადი სურათის გაუარესება ნახევრად თავისუფალ და არათავისუფალ ქვეყნებში კონტროლის გამკაცრებას უკავშირდება.

ინდექსირების კრიტერიუმებია:

  • ინტერნეტსა და ციფრულ მედიასთან წვდომის სიადვილე – ინფრასტრუქტურული და ეკონომიკური ბარიერების არსებობა; მთავრობის მცდელობა დაბლოკოს გარკვეული ტექნოლოგიები/აპლიკაციები; ინტერნეტ–ტექნოლოგიებისა და მობილური ოპერატორების სამარლებრივი და რეგულატორული კონტროლი. (შეფასების შკალა 0–25)
  • კონტენტთან დაკავშირებული შეზღუდვები – ვებ–საიტების ფილტრაცია და დახურვა; ცენზურის სხვა ფორმები თვით–ცენზურის ჩათვლით; კონტენტით მანიპულაცია; ციფრული მედიის მრავალფეროვნება; ციფრული მედიის როლი სოციალურ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში. (შეფასების შკალა 0–35)
  • მომხმარებელთა უფლებების დარღვევა – ონლაინ–აქტივიზმის სამართლებრივი შეზღუდვები; კიბერ0სივრცის დაზვერვა და მონიტორინგი; პირად ცხოვრებაში ჩარევა; რეაქცია ონლაინ–აქტივიზმზე, სამართლებრივი დევნის, დაპატიმრების, ფიზიკური ანგარიშსწორებისა და ჩაგვრის სხვა ფორმების ჩათვლით. (შეფასების შკალა 0–40)

ინდექსი შეფასების შკალა 0–100 შორისაა. დაბალი ინდექსი მეტ თავისუფლებას აღნიშნავს.

პირველ ადგილზე გავიდა ევროპის IT ცენტრი – ესტონეთი, რომელმაც ჯამში 10 ქულა მიიღო (წვდომის სიადვილე – 2; კონტენტის შეზღუდვა – 2; უფლებების დარღვევა – 6).

საქართველო ნახევრად თავისუფალი ქვეყნების რიგში მოხვდა 35 ქულით (12; 10; 13).

არათავისუფალი ქვეყნების სიას ტაილანდი ხსნის 61 ქულით (12; 23; 26) და ირანი ამთავრებს – 89 (21; 29; 39).

ქვეყნების სრული ჩამონათვალი

Freedom House–მა აგრეთვე გამოთვალა, რომელ ქვეყნებშია მოსალოდნელი სიტუაციის მნიშვნელოვნად გაუარესება 2011 წელს – იორდანია, რუსეთი, ტაილანდი, ვენესუელა, ზიმბაბვე.

2010 წლის ინტერნეტსა და ციფრული მედიის სფეროში შეინიშნებოდა შემდეგი ტენდენციები:

  • სოციალური ქსელების პოპულარიზაციას ზრდას დაუპირისპირდა ცენზურის გამკაცრება
  • გახშირდა ბლოგერებისა და ჩვეულებრივი (რომლებიც არ გამოირჩეოდნენ ონლაინ–აქტივიზმით) მომხმარებლების დაპატიმრება
  • პოლიტიკური რეჟიმების მოწინააღმდეგეთა მიმართ გახშირდა კიბერშეტევები
  • გაიზარდა პოლიტიკური ცენზურა და პოლიტიკური მოტივით კონტენტით მანიპულაცია
  • მთავრობები ცდილობენ ინტერნეტ ინფრასტრუქტურის ცენტრალიზაციას წვდომის შეზღუდვის მიზნით

სხვა დაკვირვებები:

  • ჩინეთს ინტერნეტ–კონტროლის ყველაზე რთული და მრავალფეროვანი სისტემა გააჩნია
  • 2009 წლის ზაფხულში საპრეზიდენტო არჩევნების მომდევნო ვნებათაღელვის შემდეგ, ირანმა პრაქტიკულად ომი გამოუცხადა ინტერნეტ–თავისუფლებას: მტავრობა სპეციალურად ანელებს ინტერნეტის სიჩქარეს, მათი ჰაკერები ანადგურებენ ადგილობრივ ბლოგებსა და არასასურველ ვებ–გვერდებს, აქტივისტების უმრავლესობა დააპატიმრეს, მინიმუმ ერთი მათგანი საპატიმროში გარდაიცვალა
  • პაკისტანში სპეციალური სამინისტროთაშორისი კომიტეტი შეიქმნა, რომელმაც ბუნდოვანი მიზეზებით საეჭვო საიტებთან წვდომა უნდა აკრძალოს
  • ამერიკა (რომელიც ესტონეთის შემდეგ მეორე ადგილზე გავიდა) კიბერ–სივრცეშიც რჩება თავისუფალი სამყაროს ლიდერად, თუმცა მის ზოგიერთ რეგიონში არ არის დანერგილი უახლესი ინტერნეტ–ინფრასტრუქტურა. ამას გარდა, მთავრობა ფლობს უზარმაზარ რესურსებს ონლაინ–სივრცის დაზვერვისთვის, თუმცა არ არსებობს სანდო მონაცემები მათი ბოროტად გამოყენების შესახებ.